O AΛΛOΣ XPONOΣ KAI H ZΩΓPAΦIKH TOY ΛEYTEPH KANAKAKI
Mαρßνα ΛαμπρÜκη-ΠλÜκα
KαθηγÞτρια Iστορßας της TÝχνης στην A.Σ.K.T., Διευθýντρια EθνικÞς ΠινακοθÞκης - Mουσεßο Aλεξ. Σοýτζου
O δÜσκαλüς μου, ο ΠαντελÞς ΠρεβελÜκης, συνÞθιζε να λÝει πως υπÜρχουν δημιουργοß που αψηφοýν το ρυθμü του ιστορικοý χρüνου. Yφαßνουν Ýνα κουκοýλι, καταφεýγουν σ' αυτü, θεσμοθετοýν τη δικÞ του χρονικÞ διÜσταση και υποτÜσσουν τη δημιουργßα τους στο δικü του νüμο. AνÜμεσÜ τους ανÜφερε δημιουργοýς üπως οι γλýπτες Mαγιüλ και Mπρανκοýζι.
Aυτüς ο Üλλος χρüνος της καλλιτεχνικÞς δημιουργßας, που σφραγßζει με την ιδιαßτερη ποιüτητÜ του τα Ýργα που ευλογεß, δεν Ýχει βÝβαια σχÝση με τον αλλüφρονα ρυθμü της εποχÞς μας. ¸να ρυθμü που χÜρη στα μÝσα μαζικÞς επικοινωνßας τον μοιραζüμαστε δημοκρατικÜ üλοι μας: βοσκοß, αγρüτες, Ýμποροι, δÜσκαλοι, νοικοκυρÝς. O Üλλος χρüνος εßναι προνüμιο των δυνατþν. ΠροûποθÝτει επιλογÞ, απüρριψη, κατÜκτηση. O Üλλος τοýτος χρüνος αντιτÜσσει στον ασθμαßνοντα ρυθμü και τη φρενÞρη εναλλαγÞ τη διÜρκεια.
¶λλοτε, ιστορικüς χρüνος και χρüνος της δημιουργßας συνÝπιπταν. O Φειδßας, οι ψηφοθÝτες του Δαφνιοý, ο Φλαμανδüς ζωγρÜφος του 15ου αιþνα Γιαν Bαν ¶ûκ, ο MιχαηλÜγγελος δεν εßχαν ανÜγκη να επινοÞσουν Ýνα δικü τους χρüνο για να φιλοτεχνÞσουν το Ýργο τους. H βιομηχανικÞ üμως εποχÞ απεßλησε, πολιüρκησε και τελικÜ απορρüφησε, με τη βοÞθεια των μαζικþν μÝσων επικοινωνßας, τον προσωπικü χρüνο, μ' Üλλα λüγια την προσωπικÞ ζωÞ, για να μην ποýμε την ψυχÞ. ΣκÝφτομαι πολý συχνÜ πüσο εßναι σωστü üτι σε κÜθε εποχÞ τα κυρßαρχα μÝσα επικοινωνßας επιβÜλλουν τους δικοýς τους νüμους σε üλες τις Üλλες μορφÝς επικοινωνßας.
Δεν εßναι τυχαßο üτι σÞμερα η τÝχνη μιμεßται τη γλþσσα των μαζικþν μÝσων. AποποιÞθηκε μÜλιστα και μια απü τις εγγενεßς και πρωταρχικÝς της ιδιüτητες: τη φιλοδοξßα να υπερνικÞσει το χρüνο, τη φθορÜ, το θÜνατο. ΣÞμερα η τÝχνη διατυπþνεται με ταχýτητα, υιοθετεß νÝα υλικÜ και συχνÜ εßναι εφÞμερη, üπως οι δρÜσεις, τα χÜππενιγκς κλπ. Tα ρεýματα εναλλÜσσονται πιο γρÞγορα απü τη μüδα.
O ΛευτÝρης KανακÜκις, αρκετÜ χρüνια μετÜ την αποφοßτησÞ του απü τη ΣχολÞ Kαλþν Tεχνþν, και αφοý γýρισε απü το Παρßσι üπου μετεκπαιδεýτηκε - γεγονüς ακüμη πιο δηλωτικü - συνÝχισε να σχεδιÜζει με σεζανικü πεßσμα σφαιρικÝς φüρμες: φροýτα, αυγÜ, κλπ. Tο αχνü τονικü του σχÝδιο πÜλευε να αιχμαλωτßσει τις αδιüρατες διακυμÜνσεις του φωτüς πÜνω στις καμπýλες επιφÜνειες, να μεταφρÜσει τον ανυπüστατο χþρο του Üσπρου χαρτιοý σε φυσικÞ ατμüσφαιρα του εικονιζüμενου αντικειμÝνου, να ερμηνεýσει την κρßσιμη συνÜντηση χþρου και φüρμας - κÜποιος ιστορικüς εντüπισε üλο το πρüβλημα της ζωγραφικÞς του ΣεζÜν σ' αυτü το σημεßο. H επιμονÞ του Ýπαιρνε, ακüμη και στα μÜτια του ειδικοý, το χαρακτÞρα του παρÜδοξου. ¿σπου μια μÝρα üλα βρÞκαν το νüημÜ τους. Oι πρþτες εκθÝσεις του KανακÜκι αποκÜλυψαν Ýνα ζωγρÜφο þριμο, με σßγουρη τεχνικÞ, με ελεγχüμενα εκφραστικÜ μÝσα και, κυρßως, με προσωπικü καλλιτεχνικü üραμα.
H ζωγραφικÞ του ΛευτÝρη KανακÜκι υπÞρξε πÜντοτε παραστατικÞ. ¼ποιος παρακολοýθησε την προπαιδεßα και την πορεßα του δε θα βιαστεß να συμπερÜνει üτι ο νÝος ζωγρÜφος συντονßστηκε με το ευρýτερο ρεýμα επιστροφÞς στην εικονιστικÞ τÝχνη, που εκτοπßζει τα ανεικονικÜ ρεýματα σε Eυρþπη και AμερικÞ τον ßδιο καιρü. ¶λλωστε ο KανακÜκις δε συμμεριζüταν Ýνα απü τα καθοριστικÜ χαρακτηριστικÜ του νÝου ευρωπαúκοý ρεαλισμοý και του αμερικανικοý υπερρεαλισμοý, üπως θα ονομαστοýν, αντßστοιχα, αυτÝς οι τÜσεις: την εξÜρτησÞ τους απü τους μηχανικοýς τρüπους αναπαραγωγÞς της εικüνας. O καλλιτÝχνης παρÝμεινε πιστüς στην ηλιοειδεστÝραν των αισθÞσεων, κατÜ τον ΠλÜτωνα, την üραση, που ýμνησε και ο ΛεονÜρντο ντα Bßντσι. ¼πως παρÝμεινε πιστüς και στις παραδοσιακÝς μεθüδους. H τεχνικÞ που προτιμοýσε Þταν η ελαιογραφßα. Tην οικεßωσÞ του μαζß της τη μαρτυροýν üχι μüνο τα Ýργα του, αλλÜ και η διεξοδικÞ μελÝτη1 που τις αφιÝρωσε.
Tα πρþτα Ýργα του KανακÜκι εßναι σχεδüν αποκλειστικÜ νεκρÝς φýσεις. Aυτü τον ατυχÞ üρο δανεßστηκε η ελληνικÞ απü τις λατινογενεßς γλþσσες για να χαρακτηρßσει τη ζωγραφικÞ Üψυχων αντικειμÝνων. O üρος natura morta εισÜγεται, με υποτιμητικÞ απüχρωση, στην ιταλικÞ ορολογßα το 18ο αιþνα και αντιδιαστÝλλεται προς την "ευγενÞ" natura vivente, που Ýχει την εýνοια των ακαδημαúκþν. Στους πßνακες του KανακÜκι θα ταßριαζε καλýτερα ο αγγλικüς και γερμανικüς üρος still liefe-Stilleben (γαλÞνια ζωÞ, Þσυχη ζωÞ), που Ýχει αρχαιüτερη και γνησιüτερη καταγωγÞ. ΠρÜγματι, ο üρος τοýτος χρησιμοποιÞθηκε απü τις αρχÝς του 17ου αιþνα στις KÜτω Xþρες - εκεß üπου αποθεþθηκε το εßδος - με ελαφρÜ παρÝκκλιση στο νüημα: still-stehende Sachen σÞμαινε το "Þσυχο μοτßβο", σε αντßθεση με το "ανÞσυχο" ζωντανü μοντÝλο.
AνατρÝχω στην ονομÜτων επßσκεψιν και στην απαρχÞ του εßδους, γιατß απü την πρþτη στιγμÞ της δημιουργßας της η "νεκρÞ φýση" προκÜλεσε μια "ειρηνικÞ" ανατροπÞ στις συνÞθειες του ματιοý, στην ιστορßα της ζωγραφικÞς, στην αισθητικÞ. ΠρÜγματι, απü τüτε που ο KαραβÜτζιο ζωγρÜφισε, γýρω στα 1600, εκεßνο το σπαρταριστü πανÝρι με τα φροýτα πÜνω σ' Ýνα ολοφþτεινο χρυσωπü αφηρημÝνο βÜθος, την πρþτη ουσιαστικÜ νεκρÞ φýση της νεüτερης ιστορßας της τÝχνης, η ζωγραφικÞ εßχε κιüλας υπογρÜψει τη διακÞρυξη της ανεξαρτησßας της. ΔιαδÞλωνε σιωπηρÜ τη θÝλησÞ της να αυτονομηθεß απü τα θρησκευτικÜ, μυθολογικÜ και Üλλα παραδοσιακÜ θÝματα· να στηριχτεß στα δικÜ της εγγενÞ εκφραστικÜ μÝσα, να αυτοσημανθεß. O KαραβÜτζιο, με τη νεκρÞ του φýση, γρÜφει Ýνα ποßημα που μιλÜει üχι με την πεζÞ αφÞγηση της εικüνας, οýτε καν μüνο με τα αντικεßμενα που αναγνωρßζουμε σ' αυτÞν· αλλÜ με τη μελωδßα των σχημÜτων, με το ζωτικü ρυθμü της σýνθεσης, με την αρμονßα των χρωμÜτων, με το λυρισμü του φωτüς. Tο πρþτο βÞμα προς την αφηρημÝνη τÝχνη εßχε κιüλας πραγματοποιηθεß.
¸να σιωπηλü κüσμο, κατοικημÝνο απü ελÜχιστα, αυστηρÜ επιλεγμÝνα, αντικεßμενα μας προτεßνει η "Þσυχη ζωÞ", Þ η νεκρÞ φýση αν προτιμÜτε, που θεραπεýει η τÝχνη του KανακÜκι. ¸να απλü ορθογþνιο τραπÝζι μ' Ýνα μοναδικü αντικεßμενο. Mια καμπυλüγραμμη βιενÝζικη καρÝκλα. Φüρμες απλÝς, γεωμετρικÝς. Tο σχÞμα, το χρþμα, η υφÞ εßναι τα στοιχεßα ταυτüτητας που επιτρÝπουν την εßσοδο στο κλειστü αυτü σýμπαν. H διÜταξη εßναι απλÞ, κÜποτε μÜλιστα παρατακτικÞ, αρχαúκÞ. Mας θυμßζει τις bodegones των Iσπανþν ζωγρÜφων του 17ου αιþνα: του ΘουρμπαρÜν, του BελÜσκεθ.
Tα ßδια τα αντικεßμενα αποτελοýν ορισμü του χþρου. H επιφÜνεια του τελÜρου εßναι απαραβßαστη. Δε "σκÜβεται", δεν παραποιεßται, δεν προσφÝρεται για ψευδαισθησιακÝς εντυπþσεις. ¼λα εßναι μπροστÜ μας ψηλαφητÜ. Oι απτικÝς ιδιüτητες τονßζονται με το λεπτü τονικü πλÜσιμο, που δεν ολισθαßνει σχεδüν ποτÝ στην ακραßα κλßμακα του σκιοφωτισμοý: το Üσπρο και το μαýρο. Tα αντικεßμενα, με τη μοναξιÜ τους, την τοποθÝτησÞ τους, την οπτικÞ γωνßα απ' üπου Ýχουν θεαθεß αποκτοýν πυκνüτητα, δýναμη, ψυχισμü. ¶λλωστε ο KανακÜκις επιλÝγει αντικεßμενα που Ýχουν Þδη μια ιστορßα. Mια ιστορßα δικÞ τους και μια ιστορßα "ερωτικÞς σχÝσης" με το ζωγρÜφο. ΛαúκÜ πÞλινα σκεýη, που διατηροýν τη ζεστασιÜ του χεριοý που τα Ýπλασε. Aντικεßμενα παλιÜ ιστορημÝνα απü το χρüνο, καθαγιασμÝνα απü τη χρÞση. "Aντικεßμενα", θα μου ομολογÞσει ο ζωγρÜφος σε μια συνÝντευξη2, "που τα Ýβλεπα συνÝχεια μπροστÜ μου, που Þταν μÝσα στο σπßτι μου, που τÜ 'χα δει απü δω, απü κει, εßχα παρατηρÞσει το φως πως πÝφτει πÜνω τους, τι κÜνει".
AπλÜ καθημερινÜ σκεýη - Ýνα κανÜτι, Ýνα λαγÞνι - που γßνονται κÜποτε μνημειακÜ. Mε τον καιρü, οι Ýνοικοι αυτοý του κüσμου πληθαßνουν. O καλλιτÝχνης σκηνοθετεß μια πλαστικÞ συνομιλßα πιο σýνθετη, πιο σοφÞ. Tο γεωμετρικü σχÞμα, το τραπÝζι, Ýνας καθρÝφτης οβÜλ διαλÝγονται μ' Ýνα ριγÝ μεταξωτü ýφασμα, ριγμÝνο τÜχα ανÝμελα στη ρÜχη μιας καρÝκλας. O ζωγρÜφος δε μας παραπλανÜ. ¼λα εßναι υπολογισμÝνα. ΣχÞματα, συντακτικοß ρυθμοß, υφÝς: απü το στιλπνü με τις οξýφωνες ανακλÜσεις, στο χνουδωτü, το χαúδευτερü. Tα αβρÜ, ιριδßζοντα χρþματα βρßσκονται σε μαγνητικÞ Ýλξη μεταξý τους, σε διαρκÞ μετανÜστευση. Mεταπηδοýν αδιüρατα, διαχÝονται απü επßπεδο σε επßπεδο, απü μοτßβο σε μοτßβο, απü το χþρο στο αντικεßμενο και αντßστροφα. Mια αλχημεßα, μια μυστικÞ üσμωση συντελεßται, με καταλýτη πÜντα το φως. ¸να φως που υφαßνεται, συνυφαßνεται με το χρþμα, κυκλοφορεß στον υποδüριο ιστü του, ρυθμßζει την αναπνοÞ της επιφÜνειας, διαστÝλλει το χþρο, φιλιþνει τα αντικεßμενα που τον ενοικοýν. Tο φως αυτü εßναι ευαßσθητο, τονικü, λυρικü· σπÜνια σκιÜζει οξýφωνα, σπÜνια ρυτιδþνει με "επεισüδια" σκιοφωτισμοý τις πλÞθουσες φüρμες. Γιατß ο KανακÜκις αγαπÜ τα αρÜγιστα, τα καθαρÜ σχÞματα· τα πλατωνικÜ, αυτÜ που μας δßνουν μια πρüγευση αιωνιüτητας.
Στα χρüνια της δικτατορßας, η επιλογÞ των αντικειμÝνων στις νεκρÝς φýσεις του ζωγρÜφου δεν υπακοýει μüνο σε πλαστικÜ κριτÞρια. ΣÜλπιγγες, κρÜνη και Üλλα βÝβηλα σýμβολα πατριδοκαπηλεßας, οι σημαßες της εξÝγερσης αργüτερα, σατινÝνιες κορδÝλες πÝνθιμων στεφανιþν και Üλλα σÞματα σιωπÞς, απουσßας, Üδεια απρüσωπα σακÜκια και δυσοßωνες ρεποýμπλικες αρθρþνουν το χρονικü της αγωνßας. Iδοý, λοιπüν, που το κÝλυφος του Üλλου χρüνου δεν Þταν αρÜγιστο. Tα "λυγρÜ σÞματα" βρÞκαν τον τρüπο να διεισδýσουν, να ταρÜξουν την "Þσυχη ζωÞ". O "ασκητÞς" ζωγρÜφος δεν αλλοτριþνει εντοýτοις την τÝχνη του, δε στρατεýεται Üκριτα. Mετουσιþνει, υποβÜλλει, σχολιÜζει υπαινικτικÜ. MιλÜει πÜντα την ßδια πλαστικÞ γλþσσα. Müνο που η οργÞ και η χολÞ την Ýκαναν δραστικüτερη.
Tο φθινüπωρο του '80 ο KανακÜκις μας αιφνιδιÜζει με μια σειρÜ πßνακες μεγÜλων διαστÜσεων, με αποκλειστικü θÝμα το γυναικεßο γυμνü. H ποιητικÞ δεν Ýχει αλλÜξει. Oι συνθÝσεις εßναι μνημειακÝς. H τοποθÝτηση στο χþρο υπακοýει σε γεωμετρικÜ σχÞματα. KαθιστÝς Þ ξαπλωμÝνες μορφÝς διατηροýν μακρινÝς μνÞμες απü τα EπιθαλÜμια του ΓιÜννη Müραλη, παραπÝμποντας στην αληθινÞ πληγÞ και των δýο ζωγρÜφων: τις επιτýμβιες στÞλες. O χþρος ορßζεται απü τα σþματα και απü την Ýκταση της πολý περιορισμÝνης δρÜσης. Aν Ýνα μÝλος επαναστατÞσει και διαστεßλει το χþρο Þ τον διαρρÞξει με μια βßαιη προβολÞ, με μια προοπτικÞ βρÜχυνση που παραβιÜζει τους αυτοπεριορισμοýς του ζωγρÜφου, η παρασπονδßα δεν εßναι τυχαßα· υποκρýπτει συγκεκριμÝνη εκφραστικÞ πρüθεση.
Διακινδυνεýω μια προσωπικÞ ομολογßα: Tα γυμνÜ του KανακÜκι μου δßνουν πÜντα την εντýπωση üτι προεκτεßνουν τις νεκρÝς του φýσεις. Tα σþματα εßναι οικεßα, αληθινÜ, απτÝς παρουσßες. Kι üμως εßναι παγιδευμÝνα μÝσα σε μια ψηλαφητÞ απüσταση. Πþς πÝτυχε ο ζωγρÜφος αυτü το αντινομικü σχÞμα, που ξυπνÜει μια περßεργη ανησυχßα στο θεατÞ; Mε την αναγωγÞ στα καθαρÜ σχÞματα; Mε το φως που καταυγÜζει τις φüρμες; Mε την ακινησßα των στÜσεων, τη γεωμετρßα των κινÞσεων; Mε την αποσιþπηση του χþρου; Müνο τα πρüσωπα των γυναικþν που ποζÜρουν μαρτυροýν τα πÜθη και τα ψυχικÜ τραýματα του καιροý μας. Tο βλÝμμα τους, ερωτηματικü, αγωνιþδες - σε φανερÞ αντßθεση με την κλασικÞ αταραξßα της σýνθεσης - διαπερνÜ τον πλασματικü χþρο του πßνακα κι Ýρχεται να συναντÞσει το δικü μας. O αθÝατος σπινθÞρας που γεννιÝται απ' αυτÞ τη συνÜντηση, τη σýγκρουση, διεγεßρει την ταραχÞ, τη συμπÜθεια, την "ενδοσυμπÜθεια".
ºσως αυτÞ η αντßφαση, η ρωγÞ, η εισβολÞ του χρüνου εξηγεß τη μαγγανεßα των τελευταßων Ýργων του KανακÜκι.
NÜ 'ναι τÜχα αυτü το αθÝατο σημεßο, üπου ο ζωγρÜφος συναντÜ το μεγÜλο του δÜσκαλο, το PÝμπραντ; "Tα πορτραßτα ποý 'χει κÜνει ο PÝμπραντ, μου Ýλεγε στη συνÝντευξη που προανÝφερα, μ' Ýχουν επηρεÜσει πÜρα πολý... τα πορτραßτα ποý 'ναι ζωντανοß Üνθρωποι, που διαβÜζονται απü μÝσα, που διαβÜζεις την ψυχολογßα των ανθρþπων. ¸να πρÜγμα που Ýχει διÜρκεια, δηλαδÞ, δεν εßναι απλþς μια εικüνα...".
ZωγρÜφος της σιωπÞς, της διÜρκειας, του Üλλου χρüνου, ο KανακÜκις, δημιοýργησε Ýνα Ýργο με αρρÜγιστη ενüτητα και συνÝπεια· Ýνα Ýργο με Þθος και μÝτρο. Tην εγκυρüτητÜ της η ζωγραφικÞ αυτÞ δεν την αντλεß απü τις αισθητικÝς αναθεωρÞσεις του μεταμοντÝρνου κινÞματος, αλλÜ απü τη σεμνüτητα των προθÝσεþν της, την ειλικρßνειÜ της, την εντιμüτητα των πλαστικþν μÝσων της.
O ΛευτÝρης KανακÜκις Þταν μια παρουσßα. ¸ντονη, ζεστÞ, ανθρþπινη. Δυσκολεýομαι ακüμη να πιστÝψω πως Ýφυγε απü κοντÜ μας. ¸φυγε üμως αληθινÜ; ºσως μονÜχα να μετοßκησε στον κüσμο που εßχε χτßσει με τüση υπομονÞ και αθüρυβο πÜθος.
1. Λ. KανακÜκι, H τεχνικÞ του λαδιοý, AθÞνα 1981. (¸κδοση εκτüς εμπορßου της A.Σ.K.T.). Επανεκδüθηκε το 2002 απü το Μ.Σ.Τ. ΚρÞτης. Διατßθεται στο πωλητÞριο του Μουσεßου.
2. ΣυνÝντευξη του ΛευτÝρη KανακÜκι στη Mαρßνα ΛαμπρÜκη-ΠλÜκα με την ευκαιρßα της απονομÞς του βραβεßου KαζαντζÜκη στο ζωγρÜφο. Mεταδüθηκε απü την EPT-2 στις 11-11-83.
